Hasło „Niemcy w końcu zapłacą reparacje” brzmi jak coś, co w Polsce słyszy się cyklicznie — mniej więcej tak często jak zapowiedzi „przełomu” w relacjach międzynarodowych. Tym razem jednak pojawił się pewien zwrot akcji. Nie w Warszawie, nie w Berlinie, ale w Rzymie. Bo to właśnie włoski sąd (Corte Suprema di Cassazione w Rzymie) postanowił przypomnieć, że historia to nie tylko rozdział w podręczniku, ale czasem także rachunek, który ktoś powinien uregulować. Konkretnie chodzi o niemieckie zbrodnie dokonywane na Włochach, w końcowym okresie II Wojny Światowej.

Niemcy wypłacą reparacje wojenne Włochom. Sprawa dotyczy możliwości dochodzenia roszczeń przez ofiary niemieckich zbrodni wojennych przed włoskimi sądami. I choć brzmi to jak techniczny detal dla prawników, w rzeczywistości uderza w fundament dotychczasowej narracji — tej, według której państwo niemieckie może po prostu odmówić wypłaty reparacji i uznać temat za zamknięty, najlepiej bez zbędnych dyskusji. Włosi uznali, że to rozwiązanie jest zbyt wygodne, żeby było sprawiedliwe.

Oczywiście nie oznacza to, że Berlin nagle zacznie wypisywać czeki i nadrabiać dekady milczenia. To raczej subtelne pęknięcie w systemie, który przez lata działał z niemiecką precyzją: sprawa zamknięta, temat wyczerpany, dziękujemy za uwagę. Teraz okazuje się, że ktoś jednak postanowił zajrzeć do środka i sprawdzić, czy na pewno wszystko zostało rozliczone. Znalazł na to też ciekawy sposób. Oto bowiem, włoskie sądy będą nakazywać wypłatę reparacji rodzinom ofiar z majątku niemieckich firm znajdujących się na terenie Włoch. To bardzo ciekawa konstrukcja prawna. Na razie nie jest jasne, czy okaże się skuteczna.

Z polskiej perspektywy cała sytuacja ma w sobie coś z gorzkiej ironii. Kraj, który poniósł procentowo największe straty ludnościowo-gospodarcze podczas II Wojny Światowej, od lat słyszy, że nie ma podstaw do  roszczeń za niemieckie zbrodnie. Tymczasem potencjalny przełom pojawia się nie dzięki polskim działaniom, lecz decyzjom sądów w innym państwie, w dodatku tym, które przez większość wojny było sojusznikiem Hitlera.

Berlin pozostaje konsekwentny. Stanowisko nie zmienia się od lat i ma tę zaletę, że jest wyjątkowo wygodne: „sprawa została zamknięta dawno temu, więc nie ma potrzeby do niej wracać”. Jeśli pojawiają się nowe argumenty, można je spokojnie zignorować, powołując się na stare dokumenty. Najlepiej takie, które powstały w realiach politycznych sowieckiej dominacji nad Polską.

W tym wszystkim najbardziej imponująca jest trwałość tej narracji. Niezależnie od tego, czy pojawiają się nowe raporty, wyliczenia czy — jak teraz — wyroki sądów w innych krajach, odpowiedź pozostaje niezmienna. To rzadki przykład stabilności w świecie polityki. A jednak coś się zmienia. Wprawdzie włoski precedens nie przewraca stolika, ale pokazuje, że nie jest on przytwierdzony do podłogi tak mocno, jak przez lata sugerowano. I to właśnie może być najbardziej niewygodne.

Pozostaje więc pytanie, które w tej sytuacji brzmi jeszcze wyraźniej niż zwykle: skoro można podważać dotychczasowe zasady i otwierać drogę do roszczeń majątkowych poprzez ściąganie ich z niemieckich firm, to dlaczego Polska nadal słyszy, że nie ma o czym rozmawiać i że „nie da się”?

NASZ KOMENTARZ: Działania Włoch stanowią kpinę, ale nie z prawa, czy z Niemców, lecz z Polaków. Skoro niemiecki rząd nie chce nam wypłacić należnych reparacji, trzeba zrobić dokładnie tak jak Włosi – ściągnąć należność z majątku niemieckich firm działających na terenie Polski. Firmy te niech sobie potem występują o zwrot z niemieckiego budżetu – to już nie nasza sprawa. Oczywiście – po ogłoszeniu takiego prawa, część z nich szybko ucieknie z Polski, ale… to przecież też dobra wiadomość. W taki sposób można upiec dwie pieczenie na jednym ogniu.