Publiczne przesłuchanie sejmowe kandydatów na stanowisko Rzecznika Praw Obywatelskich (RPO) stało się areną ostrego sporu dotyczącego relacji między Konstytucją RP a orzecznictwem europejskich trybunałów. Instytut Ordo Iuris zarzucił jednej z kandydatek – skrajnie lewicowej Sylwii Gregorczyk-Abram – że w kluczowych kwestiach ustrojowych daje pierwszeństwo wyrokom Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej oraz Europejskiego Trybunału Praw Człowieka nad przepisami polskiej Konstytucji.

Przedstawiciel Ordo Iuris zadał kandydatom dwa pytania dotyczące ochrony życia dzieci nienarodzonych oraz możliwości transkrypcji zagranicznych aktów małżeństw osób tej samej płci. Zdaniem Instytutu odpowiedzi Sylwii Gregorczyk-Abram wskazywały, że w przypadku kolizji między orzecznictwem europejskim a krajowym porządkiem konstytucyjnym pierwszeństwo powinny mieć rozstrzygnięcia sądów międzynarodowych.

Pierwsze pytanie dotyczyło zakresu ochrony prawnej dzieci poczętych. Ordo Iuris przypomniał, że polski Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie wskazywał na konstytucyjną ochronę życia ludzkiego od momentu poczęcia, czego konsekwencją było również orzeczenie z 2020 roku eliminujące przesłankę embriopatologiczną z ustawy o planowaniu rodziny. Według Instytutu kandydatka na RPO uznała jednak, że wiążące znaczenie mają przede wszystkim orzeczenia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka dotyczące dostępu do legalnej aborcji.

Drugim zagadnieniem była transkrypcja zagranicznych aktów małżeństwa zawartych przez osoby tej samej płci. W ostatnich miesiącach zarówno Trybunał Sprawiedliwości UE, jak i Naczelny Sąd Administracyjny wydały orzeczenia nakazujące uwzględnianie prawa unijnego oraz standardów ochrony praw podstawowych przy rozpatrywaniu takich spraw. NSA wskazał, że ocena zgodności transkrypcji z polskim porządkiem prawnym nie może opierać się wyłącznie na art. 18 Konstytucji, lecz powinna uwzględniać także zobowiązania wynikające z prawa Unii Europejskiej i Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.

Ordo Iuris prezentuje odmienne stanowisko. Instytut twierdzi, że art. 18 Konstytucji RP, określający małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, stanowi przeszkodę dla transkrypcji takich aktów, a wyroki TSUE zostały wydane z przekroczeniem kompetencji powierzonych Unii Europejskiej przez państwa członkowskie. Organizacja argumentuje, że kwestie prawa rodzinnego pozostają domeną państw narodowych i nie zostały przekazane do kompetencji instytucji unijnych.

Według Ordo Iuris odpowiedzi Sylwii Gregorczyk-Abram oznaczają odejście od konstytucyjnej zasady nadrzędności Konstytucji RP. Instytut podkreśla, że zgodnie z art. 8 ustawy zasadniczej Konstytucja pozostaje najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej, a organy państwa – w tym przyszły Rzecznik Praw Obywatelskich – powinny przede wszystkim stać na jej straży.

Jednocześnie należy zauważyć, że zwolennicy odmiennego podejścia wskazują na obowiązek wykonywania przez Polskę zobowiązań wynikających z członkostwa w Unii Europejskiej oraz Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Takie stanowisko znalazło odzwierciedlenie w najnowszych orzeczeniach TSUE i Naczelnego Sądu Administracyjnego dotyczących transkrypcji małżeństw jednopłciowych.

Spór wykracza poza ocenę konkretnej kandydatury i dotyczy fundamentalnego pytania o miejsce prawa krajowego w relacji do prawa europejskiego. Od odpowiedzi na to pytanie zależy sposób interpretacji wielu zagadnień dotyczących ochrony praw człowieka, prawa rodzinnego czy zakresu kompetencji instytucji państwowych.

Stanowisko Ordo Iuris pokazuje, że wybór nowego Rzecznika Praw Obywatelskich może mieć istotne znaczenie dla przyszłych sporów konstytucyjnych oraz sposobu, w jaki urząd będzie odnosił się do kolizji między polskim porządkiem konstytucyjnym a orzecznictwem europejskich trybunałów.